Co warto czytać?

Zygmunt Miłoszewski / fot. Felicja

Wahałam się, czy iść. Dobrze, że poszłam. Powieść „Uwikłanie” wzbudziła we mnie mieszane uczucia, ale jej autor – Zygmunt Miłoszewski okazał się inteligentnym, zabawnym i sympatycznym człowiekiem. 26 stycznia 2012 roku w bibliotece w Gdańsku mogłam poznać bliżej jego poglądy na literaturę, sztukę i media. Zrobiłam bardzo dużo notatek, prawie jak na studiach.

Spotkanie z pisarzem odbyło się w czytelni. Spodziewałam się tłumów, było raczej kameralnie (może 30-40 osób). Zygmunt Miłoszewski pojawił się na miejscu dużo wcześniej niż większość czytelników. Można było obserwować jego rozmowy z paniami bibliotekarkami prowadzone na zapleczu przy uchylonych drzwiach. Wyglądał trochę inaczej niż się spodziewałam, czy widziałam wcześniej na zdjęciach. Wysoki, szczupły, młody (wciąż ma w sobie coś z chłopca), uśmiechnięty, trochę nieśmiały. Już na samym początku, zaraz po przywitaniu się, poprosił o zadawanie pytań, włączanie się w dyskusję. Rozmowę poprowadziła dobrze przygotowana pani, która zadawała wcześniej starannie przygotowane pytania (choć zadawała je może zbyt rozwlekle). Miłoszewski przez cały czas miał dobry kontakt z publicznością, żartował, gestykulował, nawiązywał kontakt wzrokowy.

Pierwsze pytanie dotyczyło powieści „Ziarno prawdy” i przyczyn przeprowadzki jej głównego bohatera, Teodora Szackiego, z Warszawy do Sandomierza. Pisarz uzasadniał ją potrzebą zmian („Nikt z nas nie je codziennie kotleta schabowego”). Według niego serie kryminałów miejskich idą po najmniejszej linii oporu. Dla dobra czytelników i własnego chciał jak najwięcej w trylogii o Szackim pozmieniać. Nowe miejsce, to nowi bohaterowie, szefowie, koledzy z pracy. Wszystko nowe, poza prokuratorem, który też się jednak zmienia wewnętrznie. Drugie pytanie było podobne – co pogna Szackiego w kolejnej części, trzeciej już (i jak zaznaczył twórca – ostatniej), do Olsztyna. Odpowiedź, która padła żartem to – „Wola autora”. Później rozwinął ją o przyczyny prywatne, Szacki „namieszał tak w Sandomierzu, że musiał się wynieść”. Jednak autor zdawał sobie sprawę, że wszyscy będą się dopatrywali tu wątków autobiograficznych (Miłoszewski mieszka obecnie w Olsztynie z żoną, w Sandomierzu jest persona non grata). Przy okazji odpowiedzi na to pytanie można się było dowiedzieć, co pisarz sądzi o życiu w wielkim i małym mieście („Każdy obywatel metropolii jest skazany na bezdomność”, „Przyjezdny nie stanie się pełnoprawnym członkiem społeczeństwa małego miasteczka”). Ta część jego wywodów o poszukiwaniu własnej tożsamości i korzeni była bardzo ciekawa.

Kolejne pytanie rozwijało ten wątek. Pani prowadząca spotkanie zapytała, co jest ciekawego w Sandomierzu dla literata. Miłoszewski  określił je jako jedno z najpiękniejszych miast w Polsce, choć z wyglądu „niepolskie” (przepraszał za taki komplement). Według niego Sandomierz ma kilka wymiarów: jest Sandomierz powiatowy, śliczny, ale też Sandomierz niesłuszny, niepewny, pełen różnych starych mniejszych i większych tajemnic. Z uśmiechem dodał, że to miasto „ojca Mateusza”, czyli miejsce nieprzeliczonych morderstw. Opowiadał też trochę o wątkach polsko-żydowskich, pogromach Żydów w Sandomierzu. Powiedział, że w XVIII wieku to miasto było stolicą polskiego antysemityzmu.

Następnie pisarz został zapytany o temat manipulacji, czy będzie do niego wracał. Odpowiedział: „Literatura to jest manipulacja. Gra z czytelnikiem w kotka i myszkę”. Przy tym pytaniu chyba nie do końca był zadowolony ze swojej odpowiedzi, bo jeszcze dwukrotnie nawiązywał do tego wątku, opowiadając o swoich doświadczeniach pracy w mediach (m. in. był felietonistą Newsweeka). Mówił o tym, że łatwo manipulować mediami, że nie trzeba niczego wielkiego, żeby wzniecić histerię w mediach. Trochę starał się przerazić swoją wizją prasy i telewizji – „Nie macie Państwo pojęcia. To, co sobie wyobrażacie, pomnóżcie razy trzy.”, „Media nie opierają się na prawdzie, lecz na tezach, które same wymyślają.”, „Jeśli fakty nie pasują do tezy, to gorzej dla faktów.”

Najbardziej zaskakująca jednak była odpowiedź na następne pytanie – czy najbardziej w pisaniu interesują go relacje między ludźmi. Miłoszewski odpowiedział, że nie. Są potrzebne w powieści, ale nie są celem. Dla niego liczy się jedynie efekt, czytelnik ma być zaciekawiony fabułą i zastanawiać się, co będzie na następnej stronie. Wydaje mi się to dość kontrowersyjne podejście, jak na pisarza (nawet jak na twórcę kryminałów).

Potem pytania były już mniej ciekawe. O czas powieściowy, czy mają znaczenie informacje o tym, co działo się danego dnia w kraju umieszczone przed rozdziałami. Miłoszewski odpowiedział, że chciał, żeby powieść była jak najbardziej realistyczna, przedstawiała prawdziwy świat, żeby łatwiej było uwierzyć, że to wszystko działo się naprawdę. Zapytany o horror, czy lubi ten gatunek, odparł, że miał wrażenie, że się za bardzo wzoruje na Kingu i uważa przygodę z powieścią grozy za zamkniętą. Przy pytaniu o powieść przygodową zażartował, że wywiady powinny mieć terminy przydatności do spożycia, bo często mu przytacza się jego własne słowa, które już są nieaktualne. Dodał też, że czuje się zmęczony tematyką kryminalną, mroczną (czuje się jak przybudówka do TVN24), bo to nie jest życie. Na pytanie, jaki typ mordercy najbardziej go interesuje, zaskoczył stwierdzeniem, że nie lubi seryjnych morderców („Najnudniejszy morderca, to seryjny morderca.”). Jego zdaniem taki typ zbrodniarza zwalnia autora z szukania motywacji dla popełnionych zbrodni („Fajnie, jak morderca ma motywację.”). Pisarz uważa, że morderca powinien być zwykłym człowiekiem.

Jak widać pytania w drugiej części wywiadu nie bardzo się z sobą łączyły. Prowadząca zapytała jeszcze, dlaczego głównym bohaterem powieści Miłoszewskiego jest prokurator. Odpowiedź: pomysł powstał z poszukiwania jakiejś nowej jakości dla czytelnika. Ostatnie pytanie dotyczyło hobby pisarza – gier komputerowych. Odpowiedź była bardzo ciekawa. „Interesuje mnie fikcja w każdej postaci. Nie słucham muzyki. Muzyka mnie nudzi. Interesuje mnie tylko sztuka, która jest sztuką narracyjną. Gry zmieniają się. To przyszłość opowiadania historii.” Dodał do tego jeszcze, że dziś seriale telewizyjne są ciekawsze niż kino.

Niestety na sam koniec pani, która prowadziła spotkanie zadała pytanie dodatkowe, uzupełniające, odwołując się do tego, co wcześniej powiedział pisarz, zapytała, czym zajmuje się zawodowo, skoro już nie jest felietonistą Newsweeka. Jak można się pytać znanego pisarza, czym zajmuje się zawodowo? Trochę mi się zrobiło wstyd za tą panią. I przykro, że Miłoszewski musiał odpowiedzieć, że zawodowo pisze książki i flirtuje z przemysłem filmowym i telewizyjnym. Wydało mi się oczywiste, że zarabia na swoich książkach tyle, że nie musi już dorabiać niczym więcej.

Po części oficjalnej, pytania mogli zadawać czytelnicy. Były one bardzo urozmaicone (przytoczę tylko kilka). Nie wszyscy czytali powieści Miłoszewskiego, więc niektóre były bardzo ogólne. Np. o początki pisania, wskazówki dla początkujących pisarzy, o sposób pisania. Odpowiedzi: „Zostałem pisarzem, dlatego że nie chciałem chodzić do biura”, „Nie wierzę, że można się nauczyć pisania na kursach, jedynie przez czytanie dobrej literatury”, „Coś takiego jak wena nie istnieje”. Mnie szczególnie zainteresowały dwa pytania. O postać Teodora Szackiego, czy jego zmiana w drugiej powieści jest wiarygodna. Miłoszewski odpowiedział, że tak, że często wokół siebie obserwuje taki schemat, że mężczyzna opuszcza żonę dla młodszej kobiety. Przy okazji określił swojego bohatera jako niezbyt sympatycznego i niezbyt kryształowego w sferze prywatnej. Drugie pytanie, które mnie zainteresowało dotyczyło ekranizacji „Uwikłania” (dla mnie film jest tak nudny, że nie sposób go oglądać). Miłoszewski szczerze przyznał, że film mu się nie podobał, ale też nie miał na niego żadnego wpływu. Podpisał złe umowy. Nie ma pretensji o zmianę płci prokuratora, czy o zmianę miejsca z Warszawy na Kraków, ale o zmianę fabuły na taką, która nie ma sensu, o to, że film jest niechlujny. Według niego jedyne, co się udało, to wyeksponowanie wątku IPN-u.

Spotkanie trwało około dwóch godzin. Niektóre z poglądów autora były dość kontrowersyjne (np. te tyczące niewiarygodności i upolitycznienia mediów, manipulacji odbiorcami), ale on sam wydaje mi się teraz bardzo barwną postacią, człowiekiem, który nie boi się mówić, co myśli i narażać się władzom powiatowym, czy medialnym. Cieszę się, że mogłam go choć trochę poznać. Jestem też ciekawa, w jakim kierunku pójdzie jego twórczość. Wydaje mi się, że on wciąż się zmienia i ona się będzie zmieniała razem z nim.


PS W komentarzach dodałam pominięte w tekście pytania czytelników i odpowiedzi pisarza. Są w nich rownież linki do filmików na YouTube ze spotkania Zygmunta Miłoszewskiego z czytelnikami w Sandomierzu:

www.youtube.com/watch?v=aNY3aBrJ2SA
www.youtube.com/watch?v=_5fe5OdcBxQ