Co warto czytać?

Wydawnictwo Klin

Książkę przeczytałam jednym tchem, a właściwie dwoma, bo o drugiej po północy zrobiłam sobie małą drzemkę i kontynuowałam następnego dnia. W sumie kilka godzin czytania. Ktoś mógłby po tym zdaniu dojść do wniosku, że książka rewelacyjna, a tak nie jest. Dlaczego? Książki Chmielewskiej pisane przez nią dawniej są tak genialne, że chyba sama autorka nie jest już w stanie sobie dorównać. Po „Byczkach w pomidorach” myślałam, że coś w niej „drgnęło” i wraca do starego stylu, ale jednak „Gwałt” jest tego zaprzeczeniem.

To taka książka, której byśmy się po Chmielewskiej nie spodziewali. Po pierwsze ze względu na tytułowy gwałt, bo przecież Chmielewska zawsze sceny miłosne u siebie omijała, po drugie ze względu na gatunek. Nie jest to książka pełna trupów, nie obraca się wokół pytania „Kto zabił?”. Ewentualnie „Czy był gwałt, czy go nie było?” Akcja książki toczy się w dużej mierze na sali sądowej. Główni bohaterowie to prokurator i dziennikarka oraz dziewczyna, która twierdzi, że została zgwałcona. Ilość głównych bohaterów w sam raz. Duża liczba dialogów, humor, wciągająca fabuła, przedstawiona z różnych punktów widzenia. Świetna pierwsza połowa...

Co więc z tą książką jest nie tak? Przewidywalne zakończenie i takie uczucie niedosytu, że to jednak nie tak zabawne, nie tak oryginalne jak kiedyś. „Lesio”, „Całe zdanie nieboszczyka” czy „Klin” to książki, do których można wracać wielokrotnie (sama tak robię) i za każdym razem czytelnik świetnie się bawi, śmieje się z tych samych żartów, ale w niczym mu to nie przeszkadza. Chyba wielką zaletą tamtych książek byli bohaterowie, nie tylko Lesio, ale przede wszystkim książkowe alter ego pisarki - Joanna. To z nią czytelnik się utożsamiał albo podziwiał jej osobowość, oryginalność, siłę charakteru. W nowszych książkach takiej Chmielewskiej jest coraz mniej. Ani sympatyczna dziennikarka Patrycja, ani przystojny prokurator Kajtuś, ani naiwna Stefcia nie mają w sobie tej autentyczności i wyjątkowości. Nie zaprzyjaźnimy się z nimi, nie będziemy chcieli do nich wracać. Ot zabawna historyjka, zabawne postaci, z których trochę się pośmiejemy. Właśnie tej głębi i prawdziwości brakuje w książce najbardziej. A do tego niektóre tezy na temat gwałtu w tej książce są zadziwiające.

„Rozwydrzenie obyczajów dopiero się legło, ale rosło w zastraszającym tempie. Jeszcze ze cztery lata temu dziewczynki w jej klasie ze zgroza i ukradkiem szeptały sobie do ucha wieści o takich potwornych rzeczach jak utrata dziewictwa, sypianie z chłopakiem, alkohol, no i najstraszniejsze, gwałt. Od gwałtu dostawały wypieków, wprost nieodwracalnych. Wszystkie w czambuł zarzekały się, że one nigdy, za nic w świecie i wszystkie jak jedna łgały na potęgę. Doczekać się nie mogły owych przeżyć niemożliwie okropnych i budzących tak cudowną zgrozę.”

„Gwałt” jako przeżycie budzące cudowną zgrozę, której dziewczęta nie mogą się doczekać? Autorka starała się pewnie pokazać „rozwydrzenie obyczajów” wśród młodzieży, ale jednak dziwnie czyta się takie zdania:

„Wręcz wstyd było zachować cnotę i nie zostać zgwałconą. A przynajmniej napastowaną.  Jeśli któraś nie, widocznie nikt jej nie chce…”

Jak to wstyd było „nie zostać zgwałconą”? To czym musiałby być dla kogoś gwałt, by uznać go za źródło dumy? W literaturze przedstawiano gwałt rozmaicie, jako źródło hańby, poniżenia albo cierpienia kobiety, nie tylko fizycznego, ale i psychicznego. U Chmielewskiej jest inaczej. I więcej nie zdradzę, żeby nie psuć nikomu przyjemności czytania odkrywaniem zakończenia.

Jeżeli Chmielewska będzie miała pecha, to ktoś kupi prawa do ekranizacji i zrobi z „Gwałtu” głupiutką komedię romantyczną z czołówką polskich aktorów serialowych. Wątek „romantyczny” jest w książce podwójny i drugi co do ważności, zaraz po tytułowym gwałcie. Sam pomysł na historie miłosne nie najgorszy, ale zabrakło wyrazistego zarysowania postaci. To oczywiste, że od pierwszych stron powieści atrakcyjny prokurator i inteligentna dziennikarka mają się ku sobie. Pomaga im w tym fakt, że mieszkają w jednym mieszkaniu. Zaskakuje jednak niekonsekwencja w przedstawianiu ich charakterów. Ich dialogi są błyskotliwe i zabawne, pełne wzajemnych uszczypliwości i rywalizacji. Nie ufają sobie, ale coś wyraźnie ich do siebie ciągnie. On jest tym, który ma tajemnice i ukrywa różne brzydkie sekrety (romanse i szwindle). Ona nie daje się nabrać na jego piękne oczy, czułe słówka i bukiety kwiatów. Przypominają Joannę i Diabła (też prokuratora) z wcześniejszych książek Chmielewskiej, są ich „łagodniejszą wersją”, przez to też niestety mniej prawdziwą. Oceńcie sami na podstawie fragmentu skalę tego podobieństwa:

„- I co cię tak gna do tego Płocka? – spytała Patrycja Moller złym i zimnym głosem, bardzo podejrzliwie. – Zazwyczaj pyskujesz aż wióry lecą, a tym razem widać jak ci skrzydełka trzepoczą. Rudy kościotrup tam się wybiera?

Prokurator Kajtuś Trociński w szampańskim humorze z wielką starannością przebierał w krawatach, uzupełniając swój służbowy bagaż. Wcale nie zamierzał ukrywać przed Patrycją uciechy z wyjazdu, aczkolwiek rudy kościotrup nie miał tu nic do rzeczy i właśnie przestawał się liczyć. Ale co szkodziło pozostawić go jako pretekst, skutecznie kryjący ważność sprawy? Kajtuś uwielbiał sekrety i podstępy, nie cierpiał przesadnej jawności.”

Szkoda, że później będziemy zmuszeni uwierzyć w przemianę Kajtusia i Patrycji według nudnych stereotypów.

Bohaterką drugiego romansu jest Stefcia Rucka (współczesna „Trędowata” chciałoby się rzecz, ale z Stefci Rudeckiej ma ona w sobie niewiele). Poza może pierwszym zdaniem powieści, które jakoś od razu skojarzyło mi się z dziełem Mniszkówny:

„Konflikt wewnętrzny spędzał Stefci Ruckiej sen z oczu.

Miała już prawie dziewiętnaście lat i dręczył ją straszliwy dylemat. Od dzieciństwa ponad wszystko w świecie pragnęła być niezwykła. Oryginalna. Inna.

No i była.

I to bycie stawało się coraz trudniejsze.”

 

Inność Stefci polegała na… Ciekawe, czy się domyślacie?

„No tak, ale Stefcia upierała się przy odmienności. Wyróżniać się za wszelką cenę!

Urodą wszystkich dziewczyn przebić nie zdoła. Ładne były, miały wdzięk, niektórym sprzyjało szczęście w postaci bogatszych rodziców, mogły się ubrać bardziej wystrzałowo, talent żaden niezwykły w rachubę nie wchodził, w szkole pierwszą uczennicą jakoś nie udawało się zostać, co zatem mogła zrobić?

Tylko jedno. Zachować cnotę aż do ślubu. Jako wyjątek grzmiący.

I już tak okropnie o tej swojej wyjątkowości traciła cierpliwość…”

Wokół tej cnoty będzie się kręciła akcja powieści. A wybrankiem serca naiwnej dziewczyny od początku będzie przestępca i pierwszy podrywacz miasta Płocka – Ziutek Klimczak. Ich historia jest jeszcze mniej wiarygodna niż Patrycji i Kajtusia.

W związku z tym marzy mi się, żeby Chmielewska odnalazła w szufladzie wśród sterty papierów jakiś zapomniany rękopis swojej powieści. Albo napisała powieść, która będzie dorównywała tym z przeszłości tak, jakby była wtedy pisana. Akcja „Gwałtu” toczy się co prawda w czasach PRL-u, ale jest to tylko taki „kostium”, bo równie dobrze mogłaby się toczyć współcześnie. Jest książką, przy której można spędzić przyjemnie czas, ale niestety już się po nią ponownie nie sięgnie i myślę, że bohaterów i fabułę też szybko zapomnimy.

Najgorszą stroną książki jest okładka – brzydka, staromodna, zbyt dosłowna w oddawaniu fabuły powieści. Nie podoba mi się podobnie jak okładki kilku ostatnich książek Chmielewskiej. Chociaż wiernych czytelników taki szczegół pewnie nie zniechęci.

Ocena: 4/6